نویسنده: پروفیسور قاسم شاه سکندر، برگردان: فیاضالدین غیاثی
اما شاید بسیاری فکر کنند که این همان جشنی است که در دوران شوروی با نام روز جهانی زن برگزار میشد و سابقهای بیش از یک قرن دارد. در هشتم مارچ ۱۸۵۷ در شهر نیویورک، زنان کارگر کارخانههای خیاطی و کفشسازی اعتراض کردند و از کارفرمایان خواستند که روز کاری ده ساعته و حقوق برابر با مردان داشته باشند.
در سال ۱۹۱۰، در کنفرانس بینالمللی زنان سوسیالیست در کپنهاگ، کلارا زتکین پیشنهاد داد که هشتم مارچ به افتخار آن روز که زنان آمریکایی به مبارزه برخواستند، بهعنوان روز جهانی زن جشن گرفته شود. سه سال بعد این ابتکار در روسیه نیز حمایت یافت.
اما «روز مادر» که در تاجیکستان جشن گرفته میشود، سابقهای بیش از سه هزار سال دارد. بنیانگذار صلح و وحدت ملی، پیشوای ملت و رییسجمهور تاجیکستان، امامعلی رحمان، در پیام تبریک خود به مناسبت روز جهانی زن در ششم مارچ ۲۰۰۹ چنین بیان داشتند: «امروز باید بدانیم که نیاکان محترم تاجیکها، مردان آریایی، سه هزار سال پیش برای گرامیداشت احترام به زنان و مادران خود جشنی ویژه داشتهاند. همانطور که از گفتههای دانشمند بزرگ ابوریحان بیرونی برمیآید، جشن زنان در سرزمین اجداد ما در ماه سوم زمستان، که آن را اسفند میگفتند و این ماه هنوز هم در تقویم برخی اقوام آریایی وجود دارد، برگزار میشد. یعنی تقریباً در همان روزهایی که اکنون ما جشن میگیریم. بیرونی مینویسد: «اسفندارمذ فرشته مأمور زمین و همچنین مأمور زنان درستکار و خیرخواه است. در گذشته این ماه توسط این روز بهعنوان جشن زنان شناخته شده بود…»
رهبر کشور در ادامه گفتند: «امروز در دوران استقلال کشورمان لازم است که جشن ملی فراموش شده خود، جشن مادران، را با اصالت کهن خود احیا کنیم، ارواح گذشتگان محترم خود را شاد کنیم و با افتخار ثابت کنیم که ملت ما بهعنوان مردمی متمدن از قدیم احترام به زن و مادر را پاس میدارد.» در همین پیام تبریک، ایشان پیشنهاد کردند که «هر ساله روز ۸ مارچ بهعنوان روز مادر جشن گرفته شود، اما نه بهعنوان جشنی مصنوعی که با مردم ما ارتباط ملی ندارد، بلکه بهعنوان ادامه سنتهای باستانی مردم خودمان، با اصالت و محتوای کهن آن برگزار گردد.» فرمان رییسجمهور تاجیکستان درباره ۸ مارچ—روز مادر—نیز به امضا رسید.
تاریخچه روز مادر
نیاکان ما، آریاییهای باستان که پیرو دین زرتشتی بودند، معتقد بودند که شادی کردن عمل نیک و دستور خداوند (اهورامزدا) است. بنابراین، تلاش میکردند تا غم و اندوه را از خود دور کنند و به شادی و جشن روی آورند. از این رو، آنها جشنهای متعددی داشتند و حداقل هر ماه یک جشن برگزار میکردند. در آریای باستان، هر ماه ۳۰ روز محاسبه میشد و هر روز نام مخصوص خود را داشت. آریاییها هر روزی که نامش با نام همان ماه برابر بود، جشن میگرفتند؛ این جشنها «جشنهای ماهانه» نامیده میشدند.
از میان ۱۲ جشن ماهانه، سه جشن—مهروان، تیرگان و اسپندارمذ یا اسپندارمذگان (با نام روز مادر)—در دوران استقلال تاجیکستان با ابتکار پیشوای ملت احیا و بهعنوان جشنهای رسمی برگزار میشوند. معنی و ریشه اسپندارمذ از دو بخش «اسپند» (پاک) و «ارمّیتی» (بردباری) تشکیل شده و در آیین زرتشتی فرشته نگهبان زمین و زنان نیکوکار است.
از آنجا که اسپند بهعنوان فرشته نگهبان زمین شناخته میشد و زمین در زندهگی انسان مانند زنان نقش باروری و حاصلخیزی دارد، در این جشن به مادر، زمین و بانوان احترام گذاشته میشد. اسپند یا اسفند، روز پنجم هر ماه بود و زمانی که ماههای آریایی ۳۰ روز داشت، به اواخر فبروری میرسید. اسپندارمذ لقب ملی زمین است، به معنی گسترده، مقدس و فروتن. زمین نماد محبت است؛ زیرا با فروتنی، تواضع و گذشت به همه موجودات مهر میورزد و همه را مانند مادری در دامان پرمحبت خود پناه میدهد. به همین دلیل، در فرهنگ باستانی، اسپندارمذگان بهعنوان نماد محبت مادرانه و باروری شناخته میشد.
آیینهای جشن اسپندارمذگان
یکی از آیینهای اصلی اسپندارمذگان، هدیه دادن به مادران، زنان و دختران بود. در این روز مردان زنان خانواده را بر تخت شاهی مینشاندند، کاملاً اطاعت میکردند و به آنها هدیه میدادند. این برای مردان یادآوری بود که مادران و همسران خود را گرامی دارند. این رسم نشاندهنده احترام و ارج نهادن جامعه به زن و نقش او در خانواده و جامعه بود.
به گفته برخی دانشمندان، نخستین جشنی که در این روز برگزار میشد، جشن «مردگیران» یا «مُجدگیران» بود. این جشن مخصوص زنان و به مناسبت بزرگداشت و تجلیل آنها برپا میشد. عبدالغنی گردیزی مینویسد: «از این جهت این جشن را مردگیران میگفتند، زیرا زنان با اختیار خود و با آزادی، شوهر زندهگیشان را انتخاب میکردند.»
ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» آورده است که آریاییهای باستان، روز پنجم اسفند را روز بزرگداشت زن و زمین میدانستند. واژه اوستایی اسپنتاآرمایتی (Spenta Armaiti) که در فارسی اسفند خوانده میشود، از واژه پهلوی اسپنتاآرمایتی گرفته شده است. در اعتقاد زرتشتی، اسپندارمذ (سپنتاآرمایتی) یکی از امشاسپندان (فرشتگان) است که نماد فروتنی، مهربانی و محبت به شمار میرود و همچنین بهعنوان فرشته نگهبان زمین شناخته میشود.
در جشن اسپندارمذگان، سفرههای ویژهای پهن میشد که در آن شیر، تخممرغ، میوههای فصلی (مخصوصاً انار و سیب)، گلها، شیرینیها و گیاهان معطر گذاشته میشد. همچنین دانههای مختلف غلات که نماد فراوانی و برکت بودند، بر سر سفره قرار میگرفت.
در آیین آریاییها، زنان پاکدامن و پارسا که فرزندان نیک تربیت میکردند، مورد احترام و تشویق قرار میگرفتند؛ این نشان میدهد که در فرهنگ آریاییهای باستان مقام زن بسیار بالا دانسته میشد.
بنابراین، جشن اسپندارمذگان تنها یک مراسم جشن نبود، بلکه بیانگر جهانبینی و ارزشهای اخلاقی جامعه باستانی آریاییها بود که در آن احترام به زن، به مادر، محبت به زمین و آبادانی جامعه جایگاه بسیار مهمی داشت.
امروز نیز، همزمان با احیای این جشن کهن آریایی، دولت تاجیکستان به منظور ارتقای مقام زن، حقوق قانونی و کرامت انسانی زنان در جامعه، اقداماتی مهم را به اجرا گذاشته است. تصویب و اجرای مجموعهای از اسناد حقوقی، شرایط زندهگی آرام و ارتقای مقام زنان و مادران را در جامعه فراهم میآورد.
روز مادر مبارک باد!
No comments:
Post a Comment