ماه لقا بائی سخنور زبان هایی پارسی و اردو

 

۱۷۶۸ - ۱۸۲۴)

 ماه لقا بائی با تخلص چندا (ماهِ سیمگون) به عنوان نخستین بانوی صاحبِ دیوان شعری در زبان اردو و گاه هم به مثابه‌ی نخستین بانوی شاعر در زبان اردو شناخته می‌شود. ماه لقا بانوی متمولی از اهالی حیدرآبادِ دکنِ هندوستان بود که در دوره سلطنت عالمگیر دوم (پادشاه مغولی هند) زندگی می‌کرد.

که در دوره سلطنت عالمگیر دوم (پادشاه مغولی هند) زندگی می‌کرد. درمنابع از او به عنوان بانوی یاد کرده اند که بنا به برخورداری از ثروت زیاد، همواره حدود پنج‌صد سپاهی در رکاب خود  داشته، بیشترینه لباس مردانه می‌پوشیده، شمشیر به کمرمی بسته ودراسپ ‌سواری و تیراندازی مهارت ویژه‌ی داشته است.                                                         
ماه لقا در«دکن» از نفوذ زیادی برخوردار بوده و به همین سبب به دربار حاکم حیدرآباد راه داشته و صاحب جایگاه ویژه‌ای دردرباربوده است.          

ماه لقا به دو زبان اردو و پارسی تسلط کامل داشته و به هردو زبان شعرنغز می‌سروده است. از او دیوان شعری زیر نام "گلزارماه لقا" که شامل اشعار اردو و پارسی وی ‌می‌شود، برجای مانده است. ماه لقا دیوان شعری خود را خودش به گونه کتاب درآورده و آن را یاهم نسخه‌ی از آن را درسال ۱۷۹۹ به یک انگلیسی با نام Captain Malcolm بخشیده که آن شخص هم دیوان مذکور را به کتابخانه‌ی بریتانیا هدیه داده که هم‌اکنون این نسخه درکتابخانه‌ی بریتانیا موجود است.  

 

دراین کوتاهه، نمونه‌های ازشعر پارسی ماه لقا را باهم می‌خوانیم:

به روز حشر الهی چو نامۀ عملم

کنند باز که آن روز بازخواه من است

بکن مقابله آن را به سرنوشت ازل

کمی و بیشی اگر باشد آن گناه من است

*****

گرانی می‌کند بار تبسم لعل جانان را

که ازفرط نزاکت بر ندارد سرخی پان را

                                                                                                 *****

آرامگاه ماه لقا که شامل مجموعه‌ی دربرگیرنده‌ی یک فضای سبز، ساختمان آرامگاه و یک مسجد زیبا می‌شود، هم ‌اکنون درحیدرآباد هندوستان قرار دارد. براساس داده‌های تاریخی، همگام با ساختن آرامگاه، برلوح مقبره ماه لقا که در کنار مقبره مادرش میدا بی‌ بی

(میده بی بی) معروف به راج کنور قرار دارد، این شعر پارسی خود نمایی می‌کرد:  

هاتف غیبی ندا، داد به تأریخ او

راهی جنت شده، ماه لقایِ دکن

اما به نظر می‌رسد که این لوح اکنون تغییر یافته و امروزه لوحی (نگاره ۴) برسر مقبره وی قابل دید است که حاوی این متنِ پارسی‌ست:

"نذرمؤلا چندا بی بی بنت راجکنور بائی کہ از حضور نواب غفران مآب آصف جاہ ثانی میر نظام علیخان بخطاب ماہ لقا بائی سرافراز در سنہ دوازده سی و یک هجری.  مرتب ساخت‘‘

درقسمت درونی آرامگاه برلوحی با متن پارسی، دلیل ساخته شدن آرامگاه این‌گونه بیان شده است:                   

"کنیز شاہِ مردان راج کنور

سخاوت پیشه و اخلاق آرا

چومحمل بست ازین دنیای فانی

عجب بگذاشت دختر سروِ بالا

بخوبی بهتر از لیلیٰ و شیرین

خطابش مه لقا و عرف چندا

برای انبساط روحِ مادر

بنا کرد این مکانِ راحت افزا

به سالِ رحلتِ اُو گفت هاتف

بیامرزد خدا آن عاجزہ را"

*****

درِاصلی ورودی-خروجی آرامگاه کتیبه‌ی خود نمایی می‌کند که گذشت سال‌ها متن آن را خِیره و خواندن آن را دشوارساخته است. پژوهندگان لوح مذکوررا به شرح زیرخوانده اند:

"سروِ گلستانِ ناز گلبنِ باغِ ادا

عاشقِ حیدر بجان جاریۀ پنج‌تن

چونکه زِ حق در رسید مژدہ جاءالاجل

کرد قبولش بجان گشت بهشتش وطن

هاتفِ غیبی ندا داد بتاریخِ اُو

راهی جنت شد آہ، ماہ لقای دکن

*****

راقم العاثم السید حسن ۱۲۳۰ هـ ، ۱۸۰۹ ع"

درنزدیکی آرامگاه ماه لقا حوض آبی هم وجود دارد که بر کتیبه آن این شعرپارسی خود نمایی می‌کند:

"انتخابِ زمانه ماہ لقا

درجهان شد بکارِ خیر کفیل

سالِ این چشمۀ خضر گشت همین

باد جاری به آبِ فیض سبیل

۱۲۱۸ ھـ "

*****