ariana

ariana

Saturday, January 11, 2014

مستند 'محترمه' وداستان زنان 'تحت مالکیت مردان'

عبدالحسین دانشفیلم محترمه، کار مشترک دیانا ثاقب و ملک شفیعی را می‌توان یکی از بهترین فیلم‌های مستند افغانستان نامید. این فیلم در سال ۲۰۱۳ در فستیوال یاماگاتا در ژاپن جایزه برتر را به صورت مشترک با یک فیلم هنگ‌کنگی دریافت کرد ودرفستیوال آسیاتیکا در ایتالیا جایزه تماشاگران را گرفت.
فیلم در جستجوی یافتن جنبش مدنی زنان در افغانستان بعد از سال ۲۰۰۱ است و در بستر این جستجو به موجودیت نابرابری و تبعیض علیه زنان در این کشور می پردازد.
فیلم تنها به طرح و نشان دادن این موضوع اکتفا نمی‌کند بلکه تلاش کرده است تا برخی عوامل عمده ترویج نابرابری علیه زنان را هم به نمایش بگذارد. عواملی که در واقع مانع اصلی حرکت‌های مدنی و اجتماعی زنان در افغانستان و جوامع سنتی مانند آن است.
فیلم سیاه و سفید است و از فضای بارانی وگرفته شهر آغاز می‌شود و فیلمساز به عنوان راوی و جستجوگر به سراغ چند زن تحصیل کرده به شهر هرات می‌رود. اجبار اکثر خانواده‌ها برای استفاده از برقع، حاکمیت دستگاه‌های سنتی و مذهبی بر افکار عامه، ازدواج های ناخواسته، خشونت علیه زنان و خودسوزی آنان در یکی از شهرهای فرهنگی افغانستان، دست‌مایه فصل آغازین فیلم است و نشان از شرایط دشوار برای زندگی زنان و تبعیض علیه آنان در افغانستان دارد.
زنی که در دانشکده اقتصاد درس خوانده اما اکنون در هرات خانه دار است معتقد است که زن در جامعه سنتی خوشبخت نیست و مردان در این جامعه زن را جز مالکیت خود حساب می کنند. او می گوید: چرا زن باید خوشبخت باشد، همین که در این آب و خاک نفس می‌کشی بدبخت هستی، آب و خاکی که مردانه است. بیرون می‌روی از چهار طرف به تو نگاه می‌کنند، صدای کفش‌ات نباید شنیده شود، بوی عطرت نباید به مشام مردها برسه چون گناه است، اینجا یک شهر مذهبی است و زنان تحت حمایت و مالکیت مردان هستند.
در جای دیگر فیلم بحثی میان این زن و شوهرش پیش می آید. شوهر که خود آدم باسواد است می گوید تو محکوم شرایط اجتماع هستی و فقط می توانی در چارچوب قدرت و اقتدار شکل گرفته در جامعه سهمی داشته باشی. اما زن این باور را به نقد می گیرد. شوهر طفره می رود و می گوید باید زود برویم و این بحث را خاتمه دهیم و زن در هراس و ترسی که در او دیده می شود با شوهرش می رود.
"تاکید فیلمساز بر روایت غیر مستقیم از زندگی رابعه بلخی بسیار نمادین است و حکایت از استمرار آن در زندگی زنان امروز افغانستان دارد. فیلمساز معتقد است که اقتدار سنتی و مذهبی و اندیشه مرد محور، تاکنون هزاران رابعه را در این سرزمین به قربانگاه برده است."
آنچه در تصویر این زن می‌توان دید حس عمیق نابرابری است که برای زنانی مانند او در یک جامعه سنتی وجود دارد. او می‌گوید اینجا زن مانند اموال زندگی است یعنی : زن - گاو - زمین. من نمی خوانم جز اموال کسی باشم.
باور و تفسیر این زن از نظام پدرسالاری و مرد محور در یک جامعه سنتی واقعیت انکار ناپذیر است. در جوامع سنتی با وجود نشانه‌های ابزاری زندگی مدرن، فکر و اندیشه تغیری نکرده و الگوی مردسالاری، مهمترین میراث پدری برای مردان است.
زهر باید خورد و انگارید قند
دو فیلمساز، از هرات به ولایت بلخ و شهر مزارشریف می‌روند. در آنجا هم وضع زنان تفاوتی با دیگر شهر ها ندارد. تبعیض و نابرابری و فشار های خانوادگی درد مشترک آنان است. فیلمساز به سراغ زن جوان و شاعری می رود که او مسئولیت یک رادیو محلی را بر عهده دارد.
او به اجبار خانواده با یکی از وابستگان خانوادگی ازدواج کرده است. وصلتی که طی یک دهه از زندگی شان ،هیچ عشق و علاقه ای در آن نبوده است. او نتوانسته است طلاق بگیرد چرا که خانواده، سنت و اجتماع در برابر اوست و قوانین به نفع مردان است.
او سه بار اقدام به خودکشی کرده اما به قول خودش عزرائیل قبولش نکرده است. وی شرایط زندگی خود و اکثر زنان در جوامع مردسالار را به این مصراع شعر رابعه بلخی شاعر قرن چهارم هجری تشبیه می کند که گفته است : زهر باید خورد و انگارید قند.
زن جوان شاعر در یک روایت سمبلیک داستان زندگی خود و رابعه بلخی را شرح می‌دهد که سنت و نظام مردسالار، رابعه را از رسیدن به آرزوها و عشق‌اش محروم کرد و او به حکم برادرش حارث در حمام کشته شد.
تاکید فیلمساز بر روایت غیر مستقیم از زندگی رابعه بلخی بسیار نمادین است و حکایت از استمرار آن در زندگی زنان امروز افغانستان دارد. فیلمساز معتقد است که اقتدار سنتی و مذهبی و اندیشه مرد محور، تاکنون هزاران رابعه را در این سرزمین به قربانگاه برده است.
قانون جنجالی و حرکت مدنی زنان
بخش مهمی از فیلم مستند 'محترمه' متمرکز است بر حرکت مدنی زنان علیه موادی از قانون احوال شخصیه شیعیان که در سال ۲۰۰۹ توسط شورای علمای شیعه افغانستان تنظیم و پس از عبور از پارلمان به تائید رئیس جمهورکرزی رسید.
"فیلم نشان می‌دهد که گروهی از زنان که در نهادهای جامعه مدنی افغانستان فعال هستند، تظاهراتی را علیه این قانون در برابر ساختمان پارلمان افغانستان به راه می‌اندازند اما در مقابل، طلاب مدرسه دینی که شماری از زنان نیز در میان آنها است، نیز به میدان می‌آیند و در حمایت از قانون احوال شخصیه شعار می‌دهند."
در این قانون آمده بود که زن بدون اجازه شوهر حق خروج از منزل را ندارد. این مواد که در تناقض با قانون مدنی افغانستان بود، موجی از اعتراض های داخلی و بین‌المللی را بر انگیخت و از آن به عنوان بازگشت افغانستان به دوران طالبان یاد شد.
فیلم نشان می‌دهد که گروهی از زنان که در نهادهای جامعه مدنی افغانستان فعال هستند، تظاهراتی را علیه این قانون در برابر ساختمان پارلمان افغانستان به راه می‌اندازند اما در مقابل، طلاب مدرسه دینی که شماری از زنان نیز در میان آنها است، نیز به میدان می‌آیند و در حمایت از قانون احوال شخصیه شعار می‌دهند.
دو جریان فکری متفاوت در تقابل با هم قرار می‌گیرند. دوربین تصویربرداری به درون هر دو جریان فکری می رود و دیدگاه های هر دو را در بطن یک تظاهرات به تصویر می کشد.
طلاب خشمگین مدرسه، تظاهر کنندگان را نوکران غرب می نامند اما در مقابل زنان می گویند که ما فقط برای دفاع از حقوق خود اینجا جمع شده ایم، قانون احوال شخصیه را قبول نداریم و به هیچ جایی هم وابسته نیستیم. طلبه جوان شعار می دهد: مرگ بر شما بی دین ها ، مرگ بر شما نوکران غرب... برخی علیه جمعیت زنان به خشونت متوسل می شوند.
برخی به زنان فحش می دهند، مرد دیگری در مقابل مدرسه علمیه به صورت یک دختر جوان تف می‌اندازد، دوربین دختر را از بین جمعیت دنبال می کند. او گریه می‌کند و با بغض می‌گوید اگر دین آنها این باشد، من این نوع دین را قبول ندارم. سپس تصاویر آرام زنان معترض را می بینیم که با چترهای بارانی شان همچنان تجمع کرده اند. باران می بارد و صدای چک چک آب بر چترها شنیده می شود.
این فصل از بخش‌های کلیدی فیلم است که به نوعی تقابل میان اندیشه سنتی و مدرن در افغانستان را به نمایش می گذارد و اینکه حرکت های مدنی زنان در یک جامعه سنتی با وجود چالش ها و موانع موجود، می تواند تاثیر گذار باشد.
رئیس جمهوری افغانستان که با اعتراض‌های داخلی و بین‌المللی در خصوص این قانون جنجالی مواجه شده بود، خواستار بررسی مجدد این قانون و تعدیل آن می شود. فیلم تصاویر شیخ آصف محسنی را نشان می دهد که بر پرده تلویزیون خصوصی ظاهر می شود و تاکید می کند که این قانون به نفع زنان است و غربی ها باید از ما یاد بگیرند.
خیابان آزاری و تحقیر زنان
خیابان آزاری و تحقیر و توهین زن در جوامع سنتی یکی از مصادیق خشونت اجتماعی علیه زنان در جامعه است. بخش پایانی فیلم محترمه به حرکت مدنی و مبارزه دختران جوان علیه خشونت و خیابان آزاری زنان پرداخته است. نور جهان اکبر از سازمان دهندگان جوان این جنبش مدنی می گوید : ما زنها از رفتار برخی مردها در بیرون خسته شده ایم. در بازار و مجامع عمومی ما زنها را یکی فاحشه می گوید، یکی به بدن ما دست می زند، بعضی می گویند چه کمری باریکی داری ، یکی چادر ما را می کشد و دیگری ما را تحقیر و توهین می کند.
"خیابان آزاری و تحقیر و توهین زن در جوامع سنتی یکی از مصادیق خشونت اجتماعی علیه زنان در جامعه است"
سمیه رامش از فعالین مدنی زن در هرات می گوید: نا امنی این نیست که فقط خطر گلوله و انفجار باشد. برای ما زنها امنیت روحی و روانی در جامعه وجود ندارد.
جنبش مبارزه با خیابان آزاری زنان که متشکل از دختران جوان است، حرکت شان را آغاز می کنند. آنان در خیابان های کابل به حمل پارچه نوشته ها، مردها را به رعایت حقوق و امنیت روانی زنان در جامعه فرا می خوانند.
صدا سلطانی، شاعر جوان در صحنه ای از فیلم به این موضوع اشاره می کند که اگر اینجا کوتاه بپوشی یا بلند، اگر آرایش کنی یا نکنی ، اگر چادر بپوشی یا نپوشی، بلاخره یک کسی در بیرون یک گپ به تو می زند و امنیت روحی ترا سلب می کند. زن دیگری می گوید : گاهی آرزو می کردم که کاش یک مرد می بودم چرا که زن بودن در افغانستان بسیار دشوار است.
نکاتی که می توانست بر قوت فیلم بیفزاید
در عرصه محتوایی، بخش میانی فیلم بیشتر به نقش مراکز قدرت سنتی و مذهبی در اعمال تبعیض علیه زنان در جامعه اشاره دارد و به نقش دستگاه قدرت سیاسی و تبانی آن با مراکز سنتی نپرداخته است.
انتخاب نام محترمه برای فیلم هرچند تاکید بر استفاده کنایه آمیز آن در مورد زنان در افغانستان دارد و یک واژه عربی است اما برای مخاطب جهانی فیلم، عنوان گیرا و جذب کننده نیست. در عرصه فنی، تدوین فیلم در برخی جا ها قدری شتابزده است. پس از بازگشت گروه فیلمساز از هرات به کابل، تماشاگر یک مرتبه صحنه تظاهرات زنان علیه قانون احوال شخصیه را می بیند و هیچ پیش زمینه ذهنی در مورد علت تظاهرات زنان برای مخاطب نا آشنا وجود ندارد.
تدوین دیالکتیک در برخی صحنه ها مانند شمشیر بازی و اجرای تئاتر دختران جوان، نوعی رجزخوانی و ترکیب تند آن با صحنه های تظاهرات زنان که هیچ ارتباط منطقی با هم ندارند، فیلم را دقایقی از یک اثر مستند خارج می کند. اگر بجای انتخاب فرمت سیاه و سفید در هنگام تدوین، از ابتدا فیلم به صورت سیاه و سفید تصویربرداری می شد، بر کیفیت تصویری آن می افزود و می شد با استفاده بهتر از نور، تصاویر سایه روشن و خاکستری را خلق کرد که به هدف بیانی فیلم بیشتر نزدیک شد.
با وجود استفاده درست از صدا در برخی صحنه‌ها ، صدابرداری فیلم می توانست بهتر از این باشد. فیلم محترمه با وجود برخی کاستی های فنی از چنان قدرت و جذابیتی برخوردار است که تماشاگر را تا پایان با خود می‌کشاند و سوالات جدی را در ذهن مخاطب نسبت به استمرار تبعیض و خشونت علیه زنان در افغانستان مطرح می کند. بی بی سی